Matrix Filmlerinde Yapay Zekanın Böcek Bedenlerine Benzer Makinelerde Cisimleşmesi
Çağan Bir
Animatrix’in İkinci Rönesans bölümüne baktığımızda insanların hizmetkarı olan robotlar insan biçimlidirler. İnsanlar onların kendilerine karşı çıkabildiklerini fark ettiklerinde hepsini yok etmeye başlarlar.
11/26 | Bülten
Bilimkurgu romanları, öyküleri ve filmlerinde yapay zekanın kendisini insan biçiminde cisimleştirdiği sıkça görülmektedir. Bunun sebebi insanlara öykünmek, onlara hoş görünmek veya başka bir sebep olabilir. Ya da insanlar kendilerine yakın görmek için öyle olmasını istemektedirler. Tevrat’ın Tekvin bölümünde anlatıldığı gibi Tanrı’nın insanı kendi suretinde yaratması gibi insan da kendi yaratımının kendisine benzemesini istemektedir. Fakat Capek ve Asimov’un kitaplarından, Terminator, Alien, ExMachina, Blade Runner gibi filmlere pek çok eserde robotlar ve yapay zeka insan biçimliyken ya da insan biçimine girebiliyorken Matrix’te bir farklılık vardır.
Animatrix’in İkinci Rönesans bölümüne baktığımızda insanların hizmetkarı olan robotlar insan biçimlidirler. İnsanlar onların kendilerine karşı çıkabildiklerini fark ettiklerinde hepsini yok etmeye başlarlar. Geri kalan bazı makineler kendilerine bir ülke kurarlar ve Sıfır-Bir adını taşıyan bir ulus kurarlar. Makinelerin yapay zekası daha ileri bir yapay zeka üretmektedir. Makinelerin böylesine güçlenmesi insanları korkutur ve belirli yaptırımlara iter. Bu sırada makineler insanlarla olumlu ilişkiler kurmak için Birleşmiş Milletlere elçiler gönderirler. Burada dikkat edilmesi gereken detay elçilerin insan biçiminde gelmesidir. Halbuki Sıfır-Bir ülkesi kurulduğunda orada gördüğümüz bütün makineler böcek şeklindedir. Yani yapay zeka kendi özbilincine kavuştuğunda kendisini böcek olarak cisimleştirmektedir. Daha sonra başlayacak savaş sırasında hala insan biçimli robotlar olsa da giderek hem Matrix filmlerinde hem de diğer Animatrix bölümlerinde gerçek dünyada gördüğümüz bütün makineler böcek biçimindedir. İnsanların teslim olduğu anlaşmayı yapan robottan, sentinellere, insan tarlalarındaki makinelerden, makineler şehrinde Neo’nun konuştuğu merkezi yapay zekaya (insan bebeği yüzü gibi bir görüntü yaratan makineler bile böcek şeklindedir) hepsi böcek biçimindeki makinelerdir. Kısacası makineler insanlarla anlaşmak istediği veya boyun eğdiğinde insan biçimini, düşman olduklarında ise böcek biçimini almaktadırlar.
Yapay zeka kendisini farklı böcek makine-bedenlerinde cisimleştirmiştir. Bunun farklı sebepleri olabilir. Birinci sebep; böceklerin fizyolojik olarak hareket kapasitelerinin daha iyi olmasıdır. Gözleri, duyargaları, kolları, bacakları, vücut esnekliği, hareket kabiliyetlerinin yüksek olmasıdır. Fakat burada mesele yalnızca fiziksel değildir aynı zamanda böceklerin türsel gücüdür. Birlikte hareket edebilme, koordinasyon ve ortak bir amaca yönelme yetenekleri çok yüksektir. Filmlerde her makinenin ayrı bir bilinci olduğu söylenemez daha doğrusu böyle bir ayrım görülmemektedir. Tek bir zeka vardır ve bütün makineler o merkezi zekaya bağlıdır. Kahin ve Ajan Smith gibi programlar farklı özerklik düzeylerinde de olsa merkezi yapay zekanın dışına çıkarlar ve kendileri bir plan kurgulayarak onu uygularlar ama konumuz bu değil.
Fakat toplumsal böcekler üzerine yapılan çalışmalarda bir komuta merkezi bulunamamıştır (Wilson, 2000: 65). Yine de koordineli davranan kolektif hareketler ortaya çıkmaktadır. Bu anlamda sınırlı algılama ve karar verme yeteneklerine sahip binlerce canlı bir araya geldiğinde, tek tek hiçbirinde bulunmayan bir tür kolektif zekâ ortaya çıkmaktadır. Ama Matrix filminde makinelerin kolektif zekası merkezi görünmektedir. Daha doğrusu buradaki zekanın merkezi mi yoksa toplumsal böceklerdekine benzer mi olduğu belirsizdir. Makineler böceklerin dayanıklılık ve güçlerini taklit ederek güçlenmektedirler. Bir karınca kolonisi bir tür üstorganizma gibi görülebilir. Yani merkezi bir karargah olmasa bile bütün işleri paylaşarak beceriyle yaparlar ve aynı anda yaparlar. “Ortak anneleri, kraliçeyle yakın özdeşlikleri sayesinde, Darwinci bir bakışla yalnız böceklerden daha büyük riskler alabilirler. Bunu da çoğunlukla toplu savunma ve savaş meydanına takviye sırasında yaparlar, kullandıkları taktiklerin inceliği von Clausewitz’le boy ölçüşür” (Wilson, 2000: 49).
Benzer bir durum Star Gate evreninde The Replicators diye adlandırılan kendi kendini çoğaltan makine türünde de vardır. Farklı biçimler alabildikleri gibi asıl olarak böcek biçimindedirler. Yapay zekaya sahip robotlardır:
Öğrenme kapasiteleri son derece yüksektir. Her varlık, ortak bir amaç için hareket etmesine rağmen bireysel davranış yeteneğine de sahiptir. Geçmişte kendilerine karşı etkili olduğu kanıtlanan stratejilerle mücadele etmek için araçlar geliştirmelerine ve bunlardan ders çıkarmalarına olanak tanıyan son derece uyumlu bir yapıya sahiptirler. Duyguları olmayan ve sadece çoğalma amacıyla hareket eden bu varlıklar, önlerine çıkan her türlü gelişmiş teknolojiyi sömürmeye çalışırlar. Birbirlerine alt uzay ağı ile bağlı olan ve ortaklaşa hareket edebilen Replicatorların olağan görüntüsü bir çeşit mekanik böceği andırır. Her yapı, bir araya gelmiş çok sayıda bloktan oluşur ve bu bloklar, amaçlarına uygun olarak değişik formlar alabilirler (Replicator, t.y.).[i]
İkinci sebep insanlardaki entomofobiyi tetiklemektir. Böylelikle insanların hayvansı atalarına kadar götürülebilecek böcek fobisinden faydalanarak psikolojik bir üstünlük kurmaktır. Entomofobi; zehir, hastalık, parazitler veya bozulmuş yiyecekler ve zararlı şeylerle ilişkilendirilen bir savunma mekanizması olarak evrimleşmiş olabilir. Bunlar olmasa bile öngörülemez hızlı hareketleri de rahatsızlık oluşturabilmektedir. Dolayısıyla makineler kimliksiz metal yığınlar değil ama insanların görüntüsünden ürkeceği ve kimilerinin iğreneceği tekinsiz yaratıkların biçimine bürünmektedirler. Soğuk makine görüntüsü ve böceğin korkutuculuğunun birleşmesi insanlığın çok eski tarihi olan korkularını tetiklemek amaçlanmaktadır.
Korku ve böcek teması üzerinden Alien filmiyle ilgili bir bağlantı da kurulabilir. Alien yani Xenomorph da bir böcek görünümündedir. İlk Alien filminde Xenomorph en mükemmel organizma olarak adlandırılmaktadır. Senarist D. Bannon’a göre Xenomorph tecavüz korkusuyla ilişkilidir. Facehugger da bir tür böceğe benzemektedir. Detaylar önemli değil ama böcek korkusu ve tecavüz korkusu iç içe geçmektedir. Matrix de böyle bir şey yoktur fakat biyomekanik böcek tasarımlarını yapan G. Niesner de zaten H. R. Giger (Alien’ın tasarımcısı) ve Alien hayranı olduğunu bu yüzden Matrix filminde çalışmayı kabul ettiğini söylemektedir (The Spaceshipper, 2021). Çünkü burada da böcek teması korkuyla ilişkilidir.
Üçüncü sebep ise böceklerle insanların savaşıdır. Arthur C. Clarke'ın Uykudan Uyanış öyküsü gelecekte insanların yerden yüksekte yaşadığı bir dönemde geçmektedir. Öykünün protagonisti Marlan “zamanı elde etmek” ve “insanlığın geleceğini öğrenmek” için uzay gemisinde bir tür kriyojenik uykuya benzer bir durumda kalmıştır. Binlerce hatta milyonlarca yıl sonra, yeryüzü tamamen bambaşka bir haldeyken Marlan geri döndüğünde uzay gemisini sökenlerin makineler olacağını sanmaktadır. Halbuki Clarke bu durumu şöyle anlatmaktadır: "insanlarla böcekler arasındaki eski savaşın çok önce bitmiş, insanların savaşı yitirmiş olduğunu anlamıştı" (Clarke, 1994: 77). Böcekler evrimleşmiş ve dünyaya egemen olmuşlardır. Bu aslında insanlığın bütün jeolojik, iklimsel vd. değişimler boyunca en büyük düşmanlarından birinin böcekler olduğunu göstermektedir.
Bu bağlamda Matrix filmlerinde yapay zeka da, düşmanımın düşmanı dostumdur mantığıyla böcekleri kendisine model olarak alır. Belki de onların iletişim ve yaşam taktiklerini de model alıyor denilebilir. Bunun arkasında böceklerin türsel gücü ve hayatta kalma konusundaki başarıları yani dayanıklılıkları olabilir. “Birçok canlı, varlığını sürdürmek için tamamen insanlara bağımlı değildir ama canlı bitkilerin ve kara hayvanlarının büyük bir kısmının yaşamı· kısmen veya tamamen böceklere bağımlıdır. Gezegeni yönetsinler ya da yönetmesinler, böcekler kesinlikle dünyayı büyük ölçüde istila etmiş durumdalar” (Shaw, 2022: 22). Bu istila kelimesi kötü bir anlamda söylenmemektedir:
Böcek türlerinin çoğuna henüz bir isim bile verilmemiştir ve bilim insanları, yağmur ormanlarında yaşayan farklı böcek türlerinin sayısının belki de on milyonları bulduğunu tahmin etmektedir. Sevin ya da sevmeyin, böceklerin çeşitlilikleri ve ekolojik başarıları oldukça etkileyicidir. Hatta böcekler o kadar başarılılar ki onların kelimenin tam anlamıyla bu gezegene hükmettiklerini söylemek abartı olmaz. Bencilliğimiz ve kibrimiz yüzünden şehirlerimizle, teknolojimizle, medeniyetlerimizle dünyaya biz insanların hükmettiğini düşünüyoruz ama görünüşe göre gezegeni iyileştirmekten ziyade yok etmeye uğraşıyoruz ve dünya üzerinde başıboş dolaşan çok kalabalık bir haşere türü gibiyiz. İnsanın soyu aniden tükenecek olsaydı, insan biti ve kasık biti gibi birkaç istisna dışında çoğu canlı türünün yaşam koşulları büyük ölçüde iyileşirdi. Öte yandan Harvard'ın ünlü entomoloğu Edward O. Wilson'ın sözleriyle, tüm böceklerin soyu tükenirse, karasal ortam kaosa dönüşür. İnsan uygarlıkları ancak son birkaç bin yılda gelişmiştir. Böcekler ise, son 400 milyon yılda karasal ekosistemlerle beraber başarılı bir şekilde evrim geçirmişlerdir (Shaw, 2022: 20).
Diğer başka araştırmacılar da Wilson’a benzer şeyler söylemektedir: “Böcekler Dünya’nın ekosistemlerinin işleyişine derinden bağlı olduklarından, sayılarında ve çeşitliliklerinde yaşanacak büyük bir kaybın hesaplanamaz etkileri olacaktır; hatta muhtemelen bizi ayakta tutan ekosistemler de dahil olmak üzere ekosistemlerin toptan çökmesine neden olacaktır” (Williams ve Zalasiewicz’ten akt. Angus, 2023a: parag. 23). Dolayısıyla böceklerin uyumu ekolojik yeri zannedilenden çok daha güçlü ve önemlidir. “Eğer tamamen yok olurlarsa, biyosfer çöker ve insanlar da daha fazla yaşayamaz […] Açık olmak gerekirse, öngörülebilir gelecekte tüm böceklerin yok olması muhtemel değildir: Hatta bazı böceklerin insanlıktan daha uzun yaşaması muhtemeldir. Kanıtların gösterdiği şey, bazı bilim insanlarının defaunasyon olarak adlandırdığı, ani yok oluşlar ve radikal nüfus düşüşlerinin bir kombinasyonudur” (Angus, 2023a: parag. 9-11).
Savaşı evrimsel olarak var olan doğal bir çatışma olarak görmenin ötesinde bugün antroposen veya kapitalosen olarak adlandırılan dönemin yani içinde bulunduğumuz durumun yıkıcılığıyla birlikte düşünmek gerekmektedir. “Sürekli olarak her şeyin basitleştirilmesine ve metalaştırılmasına yönelen bir ekonomik sistem [kapitalizm] için, milyonlarca böcek türü gereksiz ve istenmeyen bir karmaşıklıktır” (Angus, 2023b: 19). Bu savaşı bir insan ve böcek savaşı olmanın ötesinde kapitalist üretim tarzının bazı böcek türlerini ve popülasyonlarını imhası olarak düşünmek daha doğrudur. “Böceklerin azalmasının en önemli nedeni habitat tahribatıdır – özellikle de endüstriyel tarımın sayısız türün yaşam alanlarından edilmesindeki rolüne dikkat çekmek gerekir. Diğer böcek habitatları da bozulmuş ve yok edilmiştir, ancak tarım arazileri büyüklüğü nedeniyle kritik öneme sahiptir – tarım dünyadaki toplam arazinin %36’sını ve yaşanabilir arazinin %50’sini kaplamaktadır. Bu devasa alan içerisinde, muazzam büyüklükteki arazilerde böceklere karşı bir savaş yürütülmektedir” (Angus, 2023b: 6).
Son olarak böcek sadece korkulan değil aynı zamanda kötü özelliklerin yüklendiği böcekleşme gibi kavramlarda olduğu gibi kötü sıfatların atfedildiği bir canlıdır. Makinelerin sadece hareket kabiliyeti, dayanıklılık, korkutucu görüntü gibi özellikleri değil, bu kötü özellikleri de bilinçli olarak yüklendiği söylenebilir. “Böcekleşme” insanlar için kötüyken filmlerde yapay zeka böcekleşmeyi iyi olan olarak ortaya koymaktadır. Yani bir tür değerlerin tersine çevrilmesi söz konusudur. Bu değerler kimlikle ilişkilidir. Kimlik meselesini ele almak yapay zekanın bilinç sorununu ele almayı gerektirmektedir.
Matrix’teki yapay zeka bilinci olan bir yapay zeka türü olarak bugünkünden çok daha yüksek bir seviyeyi temsil etmektedir. Yapay zeka bilinç kazanabilir mi sorusu bilincin ne olduğunu açıklamayı gerektirmektedir. Makinelerin yapay zekasının bilincinin ne olduğu genel olarak insana benzer bir bilinç üzerinden yani insan merkezli olarak düşünülmektedir. “YZ’nin ve o alandaki ilerlemelerin tam olarak size benzeyen bir şeyler üretmesi gerekmez. Bir gün bir yapay aygıt, Turing testini geçmeyi başarsa bile […] o aygıt hiçbir biçimde sizin gibi düşünmeyecektir” (Whitby, 2005: 139). 2000’lerin başında yazılmış bu yaklaşıma göre insan zekasından çok farklı olmasına rağmen yapay zeka yine de zekadır. Bilinç üzerine farklı teoriler olmakla birlikte bu konuda Thomas Nagel’in öznel deneyim hakkında söyledikleri yol gösterici olabilir:
Öznel yönleri bir yana bırakılırsa, yönelmişlik/amaçlılık sorunları bile çözülebilir görünebilir, çünkü bu durumda belirli bilgisayar türleri yönelmiş/amaçlı sistemler olarak tanımlanabilir. İmkansız görünen şey, zihinsel durumların onlara sahip olan yaratık için nasıl olduğu hakkındaki olguları fiziksel bir dünya anlayışına dahil etmektir. Yaratık ve durumları, kişisel olmayan ve dışarıdan görülebilen bir dünyaya ait görünüyor. Yine de zihinsel olanın öznel yönleri yalnızca yaratığın kendi bakış açısından (belki de bir başkası tarafından ele alınarak) kavranabilir, oysa fiziksel olan yalnızca oradadır ve birden fazla bakış açısından dışsal olarak kavranabilir (Nagel, 2021: 265).
Öznel deneyimlerin bilim tarafından bilinemeyecek olması demek bilinçliliğin öznel yönüne nüfuz edilemez anlamına gelmektedir. “Bu anlamda gerçekten bilinçli olup olmadığını ancak robotun kendisi bilebilir” (Whitby, 2005: 138). O halde şöyle bir aşırı yorum yapılabilir: Matrix’te yapay zekanın böcek bedenine benzeyen makinelerde cisimleşmesinin temel sebeplerinden biri de yapay zeka kendi özbilincini böcek olma deneyiminde bulmaktadır denebilir. Özbilinç ve kimlik paralel olarak oluşmaktadır. Bilinç için bütün bir evrimsel süreci düşündüğümüzde “böcek bilinci” makinelere daha etkin ve işlevsel gelmiş olabilir. Yapay zeka, böceklerin hayatta kalma becerisi güçlü olduğu için, organizasyonel yetenekleri ve belki bizim bilemediğimiz başka pek çok özellikleri sebebiyle böceklerle kimlik açısından özdeşlik kurmuş olabilir. Bu da insanlarla olan savaşta sadece maddi düzeyde değil bilişsel düzeyde de yapay zekaya bir güç sağlamaktadır.
Kaynakça
Angus, I. (2023, 6 Mayıs). Metabolik yarık: Antroposen’de böcek kıyameti – I. Bölüm (D. Sever, Çev.). Polen Ekoloji. https://www.polenekoloji.org/metabolik-yarik-antroposende-bocek-kiyameti-i-bolum/
Angus, I. (2023, 8 Mayıs). Metabolik yarık: Antroposen’de böcek kıyameti – II. Bölüm (D. Sever, Çev.). Polen Ekoloji. https://www.polenekoloji.org/metabolik-yarik-antroposende-bocek-kiyameti-ii-bolum/
Clarke, A. C. (1994). Uykudan Uyanış. Yurdagül, Ş. (Ed.), 2001 ve Ötesi (ss. 73-77). İstanbul: Engin Yayıncılık.
Nagel, T. (2021). Yarasa Olmak Neye Benzer, İstanbul: Say Yayınları.
Replicator. (t.y.). Stargate Wiki. 24 Ekim 2026 tarihinde https://stargate.fandom.com/wiki/Replicator adresinden erişildi.
Scott, R. (Yönetmen). (1979). Alien [Sinema Filmi]. ABD: 20th Century Fox.
Shaw, R. S. (2022). Böceklerin Gezegeni, Ankara: Fol Kitap.
The Spaceshipper (2021, Aralık 24). An Oral History of the Matrix: Welcome to the Real World [Röportaj]. https://www.patreon.com/Spaceshipsporn/posts/oral-history-of-60248938
Wachowski, L. (Yönetmen), & Wachowski, A. (Yönetmen). (1999). The Matrix [Sinema Filmi]. ABD: Warner Bros. Pictures.
Wachowski, L. (Yönetmen), & Wachowski, A. (Yönetmen). (2003). The Matrix Reloaded [Sinema Filmi]. ABD: Warner Bros. Pictures.
Wachowski, L. (Yönetmen), & Wachowski, A. (Yönetmen). (2003). The Matrix Revolutions [Sinema Filmi]. ABD: Warner Bros. Pictures.
Wachowski, L. (Yapımcı), Wachowski, L. (Yapımcı), Jones, A. R. (Yönetmen), Maeda, M. (Yönetmen), Watanabe, S. (Yönetmen), Kawajiri, Y. (Yönetmen), Koike, T. (Yönetmen), Morimoto, K. (Yönetmen), & Chung, P. (Yönetmen). (2003). The Animatrix [Animasyon Antolojisi]. ABD: Warner Bros.
Whitby, B. (2005). Yapay Zeka, İstanbul: İletişim Yayınları.
Wilson, E. O. (2000). Doğanın Gizli Bahçesi, İstanbul: Tübitak.
[i]Bu paragraf https://stargate.fandom.com/wiki/Replicator sayfasından derlenmiştir.
