Gerçekliğin Mitolojikleştirilmesi
Bruno Schulz
Şairin elinde söz, adeta öz anlamına dair bir uyanış yaşar; kendi yasaları doğrultusunda kendiliğinden serpilir, gelişir ve bütünlüğüne yeniden kavuşur. Bu nedenle, her tür şiir bir mitolojikleştirme eylemidir
11/26 | Teori
Gerçekliğin özü anlamdır. Anlamı olmayan, bizim için gerçek değildir. Gerçekliğin her bir parçası, bir nevi evrensel anlamdan pay aldığı için varlığını sürdürür. Kadim kozmogoniler bunu “Başlangıçta Söz vardı” düsturuyla ifade etmiştir. Adlandırılmamış olan bizim için var değildir. Bir şeyi adlandırmak, onu bir evrensel anlama dahil etmek demektir. Yalıtılmış, mozaiğe dönüşmüş söz, daha sonraki zamanların bir yaratısı, tekniğin sonucudur. Başlangıçtaki sözse, anlamın ışığının etrafını çevreleyen bir sanrı, büyük evrensel bütünlüktü. Bugünkü günlük anlamında söz, bir zamanlar her şeyi kapsayan, bütüncül mitolojinin artık yalnızca bir parçası, onun [işlevini yitirmiş] bir kalıntısıdır. Bu nedenle, içinde yeniden serpilme, kendini yenileme ve tam anlamında eksiz hale gelme eğilimi barındırır.
Sözün yaşamı, tıpkı efsanede her bir parçası karanlıkta birbirini arayan, yılanın dört parçaya bölünmüş bedeni gibi, binlerce çağrışım yaratmak için gerilip kasılmasına bağlıdır. Sözün bin katlı ama yine de yekpare olan organizması; tek tek cümlelere, harflere ve gündelik konuşma diline ufalanarak parçalanmıştır ve pratik ihtiyaçlara hizmet edecek bu yeni biçimiyle bir anlama organı olarak bize kadar ulaşmıştır. Sözün yaşamı ve gelişimi yeni kulvarlara, pratik yaşamın kulvarlarına sokulmuş ve doğrulukla ilgili yeni anlayışlara tabi olmuştur. Ancak pratik yaşamın dayatmaları bir şekilde sınırlamalarını gevşettiğinde, söz bu baskıdan kurtulup kendi haline bırakıldığında ve yeniden kendi yasalarına döndürüldüğünde, onun içinde bir gerileme, bir geri akış vuku bulur ve böylece söz eski bağlarına döner ve anlam bakımından yeniden tamlığa kavuşur. İşte sözün kendi yuvasına dönme eğilimine, kökenlerine, dilsel anayurduna geri dönme arzusuna/hasretine biz şiir diyoruz.
Şiir, sözcükler arasındaki anlamın kısa devre yapması, başlangıçtaki mitin coşkulu bir biçimde yeniden doğuşudur.
Basmakalıp sözcükler kullandığımızda, bunların aslında kadim ve ebedi hikâyelerin birer parçaları olduğunu unutuyoruz; tıpkı barbarlar gibi, evlerimizi heykel parçalarının ve tanrı tasvirlerinin kalıntılarından inşa ediyoruz. En ağırbaşlı kavram ve tanımlarımız, mitlerin ve kadim hikâyelerin uzak soyundan gelir. Hiçbir düşüncemiz yoktur ki mitolojiden türememiş olsun; üstelik dönüşüme uğramış, bozulmuş ve yeniden kalıba dökülmüş bir mitolojidir bu. Zihnin ilk ve en temel işlevi, hikâyeler anlatmak ve “masallar” uydurmaktır. İnsan bilgisinin itici gücü, yaptığı araştırmaların sonunda dünyanın nihai anlamının keşfedileceğine dair duyulan inançtır. Bu anlamı, yapay höyüklerinin tepelerinde ve iskelelerinde arar. Ne var ki, inşaatta kullandığı öğeler daha önce bir kez daha kullanılmış, unutulmuş ve parçalanmış “hikâyeler”den gelmiştir. Şiir, yitirilmiş anlamları tanır, sözcükleri ait oldukları yere iade eder ve onları kadim anlamlarına uygun biçimde birbirine bağlar. Şairin elinde söz, adeta öz anlamına dair bir uyanış yaşar; kendi yasaları doğrultusunda kendiliğinden serpilir, gelişir ve bütünlüğüne yeniden kavuşur. Bu nedenle, her tür şiir bir mitolojikleştirme eylemidir ve dünya hakkında mitler yaratma eğilimindedir. Dünyanın mitolojikleştirilmesi henüz sona ermemiştir. Bu süreç, yalnızca bilginin gelişimiyle sınırlandırılmış; gerçek anlamı kavranmaksızın varlığını sürdürdüğü bir yan kanala itilmiştir. Gelgelelim bilgi de, dünya hakkında mitler kurmaktan başka bir şey değildir; zira mit, bilginin bizzat temellerinde yatar, dolayısıyla mitin ötesine geçmemiz mümkün değildir. Şiir ise dünyanın anlamına, büyük ve cüretkâr kestirme yollar kullanarak, kestirimler aracılığıyla, tümdengelimsel biçimde önceleyerek ulaşır. Bilgi, deneyimin tüm malzemesini hesaba katarak, yöntemli bir biçimde, tümevarımsal olarak aynı yöne yönelir. Temelde, her ikisi de aynı amacı taşır.
İnsan tini, mitlerin yardımıyla hayatı yorumlama, gerçekliğe bir “anlam kazandırma” konusunda yorulmak nedir bilmez. Sözün kendisi de, kendi haline bırakıldığında, anlamın çekimine kapılır.
Anlam, insanlığı gerçeklik sürecine taşıyan unsurdur. Mutlak bir veridir; başka verilerden türetilemez. Bir şeyin bize neden anlamlı göründüğünü tanımlamak imkânsızdır. Dünyayı anlamlandırma süreci, sözle yakından bağlantılıdır. Konuşma, insanın metafiziksel organıdır. Ne var ki söz zamanla katılaşır, hareketsizleşir ve yeni anlamların taşıyıcısı/ileticisi (conductor) olmaktan çıkar. Şair, sözcüklerin kaynaşmasından doğan yeni kısa devreler aracılığıyla onlara yeniden iletkenlik (conductivity) kazandırır. İmge de, başlangıçtaki sözün bir uzantısıdır, henüz bir gösterge değil; bir mit, bir öykü ya da bir anlam olan o başlangıçtaki sözün bir uzantısı.
Günümüzde sözü, gerçekliğin yalnızca bir gölgesi, bir yansıması olarak görüyoruz. Oysa tam tersi daha doğru olurdu: Gerçeklik, sözün bir gölgesinden ibarettir. Felsefe gerçekte filolojidir; yani sözün yaratıcı bir biçimde araştırılması/keşfedilmesidir.
Çeviren: Emir Teker
*Lehçe orijinal başlık: Mityzacja rzeczywistości, İngilizce çeviri: The Mythologization of reality çeviren: John M. Bates, Kaynak: http://www.brunoschulz.org/mythologization.htm
