Zamanın Budalaları’na Karışmış bir Nietzsche
Zeynep Berke
Frye, Nietzsche'nin trajedideki bir öğeye dair sezgisini öne çıkarır: tekrarlanan bir deneyime rıza göstermeyi kahramanın işareti saymasını. Ama bunun bir çıkmaz sokak olduğunu da söyler. Zamanın budalaları bu açıdan Nietzsche'nin kahramanının tam tersidir.
11/26 | Kitap

Northrop Frye tüm bir batı edebiyatı kanonunun kaynağını Kitabı Mukaddes olarak gören bir edebiyat kuramcısı. Dilin yerleşik yapısını alegoriye dönüştürme kapasitesini bu güzergahla açıklıyor. Zamanın Budalaları da 1966'da Toronto Üniversitesi'nde verdiği konferansların genişletilmiş hali. Frye için trajedi, zamanın içinde var olma duygusuna dayanır. Her şey bir kez olur, her eylemin geri alınamaz sonuçları vardır ve her deneyim hiçliğe doğru akar. Ölüm hayata biçim veren temel olaydır. Bireysel yaşam için de bir tür yükselip alçalma eğrisi çizer ve bu eğri aynı zamanda trajedinin de tipik biçimidir. Frye'ın budalasının trajedisi ise zamanın içinde yaşamak ama zamanla uyumlanamamak, sonsuz bir enerjiyi sonlu bir hayatta ölüme akıtmak, şahsi hikâyesini gördüğü an hiçlikle yüzleşmek ve çoğu zaman kendi sonunu bile kendine ait kılamamakla ilgili. Zaman, doğa ya da talih karşısında budala, "başına olayların geldiği, olayları kontrol edemeyen kişi"dir. Frye bu katmanın tek başına henüz trajedi değil ironi olduğunu vurgular. İroni budalayı kapsayan bir anlatıya dönüştüğünde de trajedi belirir. Frye'a göre trajediyi ironiden ayıran şey kahramanca enerjidir. Alelade deneyimi aşan, sonsuzu çağrıştıran ama daima da sınırlı kalan bir gücün tarifidir. Bu enerji kahramanı kontrol edemeyeceği anlara doğru sürükler. Budalanın görkemi de yıkımı da buradan gelir. Ne kadar büyükse talih çarkı onu o denli yükseğe çıkarır ve bir o kadar da sert düşürür. Sonunda hayatta kalan, ondan daha küçük ama daha kurnaz insanlardır.
Budala kendi durumunu gördüğü an ise ikinci bir trajedi başlar. Shakespeare'de bağlarından kopan bilinç yalnızca saçmalığı görür. IV. Henry'nin kader kitabı konuşması bunun minyatürüdür. Zamanın devrimini bir anlığına gören en mutlu genç bile "kitabı kapatır, oturur ve ölürdü." Lear, kendine "talihin doğal budalası" der ve ardından kendi kimliğini sorar. Aldığı cevap "Lear'ın gölgesi"dir, yani bir hiçlik; varlığı sürse de özünü kaybetmiştir. Budala burada bir çıkmazdadır. Görmezse olayların oyuncağı olur ama görürse de hiçliğe düşer. Bu yüzden Frye’ın metni adını 124. Sone'deki bir dizeden alıyor: "zamanın budalaları, / İyilik uğruna ölen, suç için yaşamış.”

Frye, Nietzsche'nin trajedideki bir öğeye dair sezgisini öne çıkarır: tekrarlanan bir deneyime rıza göstermeyi kahramanın işareti saymasını. Ama bunun bir çıkmaz sokak olduğunu da söyler. Zamanın budalaları bu açıdan Nietzsche'nin kahramanının tam tersidir. Nietzscheci kahraman yaşadığına "evet" der ve onu sonsuzca yeniden yaşamayı istemeye hazırdır. Shakespeare’ın sonesindeki budalalar ise yaşadıklarına sonunda "hayır" derler. Suç için yaşadıkları hayatı ölürken inkâr eder ve melodramın tesellisine sığınırlar. Kendi sonlarını kendilerine ait kılamazlar. Frye'ın trajediyi kahramanın rızası yerine izleyicinin katılımında tamamlaması da buradan gelir. Kahraman kendi hayatına anlam veremiyorsa, o anlamı kuracak olan seyircidir.
Nietzsche Tragedyanın Doğuşu'nda Yunan kültürünü iki tanrının gerilimi üzerinden okur. Apollon biçimin, ölçünün ve sınırın tanrısıdır. Aynı zamanda rüya ile güzel görünüşün tanrısıdır ve bireyleşme ilkesini temsil eder. Her şeyin bir sınırı, bir yeri, bir adı vardır. Dionysos ise sarhoşluğun, esrimenin ve müziğin tanrısıdır. Onun alanında bireyin sınırları çözülür ve kişi coşkun kalabalığın içinde ilksel bir bütünlüğe karışır. Nietzsche'ye göre tragedya bu iki dürtünün birleşmesinden doğar. Dionysosçu hakikat Apolloncu bir imgede sahneye çıkar. Sokratesçi akılcılık ve onun tiyatrodaki temsilcisi Euripides de bu birliği bozarak tragedyayı öldürmüştür. Frye bu ayrımı benimser ama ona körü körüne teslim olmaz. Apolloncu ile Dionysosçu ayrımını, eleştirmenlerin er geç hesaplaşmak zorunda kalacağı merkezî içgörülerden biri sayar. Ama hesaplaşmanın önce bir soruyu gerektirdiğini de ekler: Nietzsche'nin bu içgörüye verdiği tarihsel yerleştirme gerçekten en iyisi midir? Frye bu ayrımı Shakespeare'i aydınlattığı için kullandığını, Yunanlılar için daha az geçerli olabileceğini kabul etmeye hazır olduğunu açıkça söyler. Nietzsche'nin Euripides hakkındaki yargısını mantıksız bulur. Trajedi ruhunun Sokratesçi bir ruh tarafından yok edildiği tezini ise sağlam bulur çünkü trajedi varoluşsaldır ve Sokrates bilgiye dayanan özcü bir düşünce geleneği başlatmıştır. Bu anlamda Frye, Nietzsche'yi bir eleştiri aracı olarak alır ve onu Yunan sahnesinden Elizabeth dönemi sahnesine taşır.

Bu taşımanın merkezinde Elizabeth dönemi trajedisinin iki düzenleyici kavramı vardır; doğa düzeni ve talih çarkı. Frye'a göre doğa düzeni, insanın doğuşuyla kabul ettiği koşullardır. Bunlar henüz metnin başında "zamanın içinde varlık" ya da ironik vizyon denen şeye, yani Nietzsche'nin Apolloncu vizyonuna, sınır, sonluluk, yasa ve bireyselliğe karşılık gelir. Talih çarkı ise insanın kendi enerjisi ve iradesiyle hayata katılımının adıdır Bu çark insanın hırsıyla döner ve ne kadar devasa olursa olsun belli bir seviyenin üstüne çıkamaz ve daima yeniden batmak zorunda kalır. Bu, Dionysosçu ya da kahramanca vizyondur. Trajedinin yükselip düşen biçimi de bu çarkın hareketinden başka bir şey değildir. Aynı eksen karakterlere de yansır; düzen-figürü hükümdar Apolloncu sınırı, Byron gibi isyancı-figürler ise Dionysosçu sınırsızlığı çağrıştırır. Ama Frye burada önemli bir noktada Nietzsche'den ayrılır. Doğa ile talih basit bir karşıtlık oluşturmaz, karmaşık biçimde iç içe geçer. Bunun nedeni Elizabeth dönemi dünya görüşünde doğanın iki katlı olmasıyla ilgilidir. Alt katta dört elementin döngüler hâlinde hareket ettiği fiziksel dünya vardır. Burası Dionysosçu enerjinin dünyasıdır ve pratikte talih çarkıyla aynı şeydir. Bugün "orman kanunu" dediğimiz saldırganlık bu düzeyde insan için doğaldır. Üst katta ise Cennet bahçesiyle ve Klasik Altın Çağ'la temsil edilen, kürelerin müziğiyle simgelenen, insana özgü bir doğa vardır. İnsan bu dünyayı Adem'in düşüşüyle kaybetmiştir ama hukuk, erdem, eğitim ve din onu oraya yeniden yükseltmeye çalışır. Bu düzeyde insan için doğal olan, uygar ve disiplinli yaşamaktır. Kral bu üst düzenin görünmez ideallerini simgeler ama onları somutlaştırmaz çünkü hiçbir dünyevi kral talih çarkının dışında değildir. Savaşmayı, cezalandırmayı ve fazla hırslıları alt etmeyi bilmek zorundadır. II. Richard'da krallığın bir bahçeyle simgelenmesi bu yüzden anlamlıdır. Söz konusu bahçe Cennet bahçesi değil, "yaşlı Adem"in düşüşten sonra sürekli emek vererek bakmak zorunda kaldığı bir bahçedir.

Bu iki katlı yapı Kral Lear'ı okumanın da anahtarıdır. Lear'ın krallığı, toplumu yıldızların simgelediği üst doğaya, düzenin ve aklın dünyasına bağlı tutuyordu. Tahttan çekilmeyle birlikte geriye yalnızca alt doğa kalır, yani güçlünün zayıfı avladığı ahlak dışı bir dünya. Edmund'ın "Doğa, sen benim tanrıçamsın" derken kendini bağladığı doğa bu Dionysosçu fiziksel enerji ve talih çarkını içeren doğadır. O, Gloucester'ın "doğal" oğludur ve doğanın bu düzeyinde doğal olarak davranacaktır. Frye'a göre Edmund'ın astrolojiyi küçümsemesi de bir inanç meselesi değil, imgenin tutarlılığıyla ilgilidir. Yıldızlar üst doğanındır, Edmund ise alt doğanın adamıdır.
Frye'ın Nietzsche'ye en cesur müdahalesi ise müzik konusundadır. Nietzsche'de müzik Dionysosçu sanatların en saf olanıdır. Frye ise bu anlayışın Wagner çağına ait olduğunu söyler. Shakespeare'in dünyasında müzik Apolloncuydu zira Apollon müziğin, en azından uyumu, düzeni ve istikrarı çağrıştıran müziğin tanrısıydı. Kürelerin duyulmayan müziği toplumsal düzenin simgesidir, dolayısıyla da böyle bir düzenin sona ermesi düzenli olarak müzikle işaretlenir. Tahttan indirilen II. Richard ise şairdir, oyuncudur, müzisyendir ve müziği duyduğunda "Tatlı müzik ne kadar ekşi/ Zaman kırıldığında ve hiçbir orantı korunmadığında!" der. "Zaman" ve "orantı" sözcükleri müziği toplumsal düzene bağlar. Bu yüzden Dionysosçu figürler müziğe ve büyüye yabancıdır. Hotspur hem müziği hem şiiri küçümser, Glendower'ın alametler üzerine konuşmalarını nevrotik bir takıntı gibi görür. Frye'a göre bu, Hotspur'un kaderinin krallık olmadığının işaretidir. Rakibi Prens Henry'nin taklit etmeye can attığı Phoebus değildir o, güneşin arabasını sürmeye kalkıp yanan Phaethon'dur.
"Dolayısıyla Hotspur, düzen ve doğadan ziyade tipik bir Dionysosçu enerji ve talih figürüdür; rakibi Prens Henry’nin taklit etmeye can attığı Phoebus değil, bir Phaethon’dur. Retoriği bu izlenimle örtüşür: Bu konuda yapılan bir değini, daha sıkıcı olsaydı onun daha büyük bir adam olabileceğini gösterir:
He apprehends a world of figures here,
But not the form of what he should intend.
[Burada sayılar dünyasını kavrıyor,
Ama niyet etmesi gereken şeyin formunu değil.]" (s.61.)

Frye ayrımı siyasetin bağlamına yerleştirdiğinde ise Nietzsche'yi bir kez daha düzeltir. Elizabeth dönemi insanı için toplum, başında hükümdarın bulunduğu ve ondan aşağı doğru uzanan kişisel bir otorite zinciriydi. Herkesin bir üstü vardı. Bu, olumsuz yönden insanlık durumunun sınırlı ve sonlu doğasını vurguluyordu. Olumlu yönden ise hükümdarın kişilik sahibi bir birey olması tebaasını da birey yapıyordu. Bu toplum görüşü Apolloncudur ki onu anlamak tam da bu yüzden zordur. Nitekim biz Dionysosçu bir toplumda yaşıyoruz. Kitle hareketlerinin yayıldığı, liderlerin yükselip düştüğü ve her an bireyselliği silen bir tiranlığa dönüşme riski taşıyan bir toplumda. Frye şakayla karışık, güneşin etrafında sarhoş gibi sendeleyen bir dünyada yaşadığımızı da ekler. Shakespeare'de halk Dionysosçu bir enerjidir ve liderliğe tepki verme potansiyelinden başka bir şeyi temsil etmez. İyi lider takipçilerini bireyselleştirir, zorba ise kitle enerjisini bir kalabalığa dönüştürür. Frye'ın asıl iddiası şudur: Shakespeare, Dionysos'un muğlak doğasını Nietzsche'nin, daha sonra da D. H. Lawrence'ın gözden kaçırdığı bir biçimde yakalamıştır. Tarihin hiçbir döneminde Dionysos'un özgürlükle bir ilgisi olmamıştır, onun işlevi bizi özgürlüğün yükünden kurtarmaktır. Julius Caesar'da da Coriolanus'ta da kalabalığın söylediği son şey saf Dionysos'tur: "Parçalayın onu." Nietzsche Dionysos'u kurtarıcı bir hakikat olarak yüceltirken Frye onun karanlık siyasal yüzünü gösterir. Bireyin sınırlarının çözülmesi esrimedir ama aynı zamanda linçtir.
Bu çerçevede Frye'ın en ilginç figürü başarılı hükümdardır. Octavius, V. Henry, VIII. Henry ve oyununun ilk iki perdesindeki Julius Caesar'ı bu figürün örnekleri olarak öne sürer. Böyle bir figür hem Apollon hem Dionysos'tur, hem doğa düzeninin hem talihin kahramanca enerjisinin efendisidir. Ama bu birlik bir bedelle gelir. Frye burada Nietzsche'nin bir başka içgörüsüne başvurur: Apolloncu düzenin anahtarı olan bireyselliğin tanımlanması ancak sürekli bir yanılsamayla mümkündür. Bu yüzden lider, gerçekliğin aynı zamanda görünüş, dolayısıyla yanılsama olduğu bir dünyayı yönetir. Temsil ettiği düzen fetihlerle büyür, akıl sağlığı histeriye, yasa ve istikrar cezaya dayanır. V. Henry'nin farkında olmadan itiraf ettiği gibi, sarayı bir hapishanenin üzerine kurulmuştur. Apolloncu düzen Dionysosçu şiddetten beslenir. İkisi birbirinin karşıtı değil, aynı gücün iki yüzüdür. Lear ise bu şemanın dışında kalır. Frye'a göre onun arketipi ne Apollon ne Dionysos'tur, güneş tanrısının babası Hyperion'dur. Geri gelmeyecek, kaybolmuş bir düzenin ve bir daha benzeri görülmeyecek bir toplumsal kimliğin figürüdür Hyperion.

İkinci bölümde, tutku trajedilerinde ayrım bir gündüz ve gece karşıtlığına dönüşür. Bu oyunlarda iki toplumsal güç arasında ezilip yok olan şey bir canlılıktır. Frye'a göre bu canlılık Dionysos'a özgüdür, fiziksel doğanın enerjisidir. Ezildiği için de kahraman ölen ya da acı çeken bir tanrı rolüyle Dionysos'a daha da benzer. Romeo'nun hikâyesi Ovidius'taki ölen tanrı öykülerini, özellikle Pyramus'u izler. Troilus'un rolü buna çarpıcı biçimde benzer. Antonius genç değildir ama muazzam fiziksel canlılığı onu üçünün en Dionysosçusu yapar. Plutarch ona "yeni Bacchus" der. Romeo ve Juliet, muhtemelen aynı dönemde yazılmış Bir Yaz Gecesi Rüyası'yla aynı yapıyı paylaşır. Komedide Theseus'un yönettiği, yasaların inatçı âşıkları düzene soktuğu Atina'nın gündüz dünyası ile perilerin yönettiği ormanın gece dünyası vardır. Trajedide de kavgaların çıktığı Verona'nın gündüzüne karşı Capulet partisinin, balkonun ve mezarlığın gecesi vardır. Bu gece Dionysosçudur, Shakespeare'in dizesiyle "bir ayyaş gibi yalpalayan alacakaranlık"tır ve cinsel tutku orada ölümcüldür. Prens Hal bu geçişin en eksiksiz örneğidir. Gençliğini Dionysosçu bir gece dünyasında, meyhanede ve yollarda geçirir. Falstaff onun Silenus öğretmenidir, grubu kendini "Diana'nın ormancıları, gölgelerin beyleri, ayın köleleri" olarak tanımlar. Ama Prens bu rolü bırakıp "güneşi taklit edeceğini" daha baştan bildirir ve Apolloncu bir güneş-krala dönüşür. Bunun bedeli Falstaff'ın, yani gece dünyasının ve onunla birlikte toplumdaki iç gerilimin, mizahın, "yasayı kandıran yaşlı baba"nın reddidir. Henry ölür ölmez bu bastırılmış gerilim çok daha kötü bir biçimde patlar.
Antonius ve Kleopatra ise ayrımı kozmik ölçeğe taşır. Batı ve Roma dünyasına düzen, kural ve ölçü hâkimdir. Antonius bu dünyanın standartlarına göre yaşamaya çalıştığında "Meydanımı korumadım ama bundan sonra her şey kurala göre yapılacak" der. Octavius Sezar tarihin vücut bulmuş hâlidir. Doğu ve Mısır dünyasına ise Nil'in her yıl taşmasıyla bereketini yenileyen kadim toprakların kraliçesi Kleopatra başkanlık eder. Oyun "ölçüyü aşar" ifadesiyle açılır. Kleopatra'nın dünyası şölenden, sarhoşluktan ve sevişmeden oluşan Dionysosçu bir dünyadır. Her dünya kendisi için apaçık bir gerçeklik, rakibi için bir yanılsamadır. Roma kazanır ve son söz Sezar'ındır; bu büyük törende yüksek düzeni görmeye çağırır bizi. Ama Frye'a göre yüksek düzenin ötesinde başka bir şey de görürüz. Doğanın hiçbir zaman düzenlenemeyecek bir parçasına, muazzam bir güç coşkusuna, Enobarbus'un deyişiyle "yeryüzünün terzilerine" tanıklık ederiz. Mısır, Antonius'u yok ettiği için ona Roma'nın asla veremeyeceği insanüstü bir canlılık kazandırır. Bu bağlamda Frye Nietzsche'ye iyice yaklaşır ama bunu ahlaki bir zafere çevirmez. Mısır cehennem değildir, doğanın karanlık tarafıdır ve nasıl Roma yalnızca erdemleriyle tanımlanamazsa Mısır da yalnızca kötülükleriyle tanımlanamaz.

Frye, Nietzsche'nin Yunan trajedisindeki Dionysosçu ağıttan doğan kehanet hakikatine dair fikrini de Shakespeare'e uygular. Yıkılan bir toplumsal düzenin retoriğinde bu hakikatin kırıntıları duyulur. Lear'ın adalet üzerine çılgınca düşüncelerinde, Timon'un insan düşmanlığında, Enobarbus'un alaycılığında, Agincourt'tan önce asker Williams'ın savaşta ölenlerden çok azının iyi öldüğünü söylediği anda, her birinde yankılanan bu kehanetin hakikatidir. Frye bu sözleri klasik müzikteki keskin uyumsuz akorlara benzetir. Ne kadar doğru ve yerinde olurlarsa olsunlar tasarımın anahtarının dışındadırlar ve tasarım içinde özenle çözülmeleri gerekir. Lear ve Timon'un deli olduğu söylenebilir, Enobarbus sonuçta Antonius'un yaratığıdır, Williams kralın gürültülü monoloğuyla susturulur. Yine de bu uyumsuzluklarda, Kral Lear'ın sonunda trajik deneyimin sonuçlarından biri olarak tarif edilen şeyi duyarız. Söylememiz gerekeni değil, hissettiğimizi söyleyebilmenin deneyimidir bu. Kitabın sonunda Frye, Nietzsche'den son bir kez ayrılır. Ona göre trajedinin nihai anlamı ne kahramanca ölümdedir, ne ironik hayatta kalmadadır, ne de bunlardan çıkarılabilecek bir öğretidedir. Anlam, deneyimin yeniden yaşanmasındadır. Nietzsche'de iki dürtü, varoluşun ve sanatın metafizik güçleridir ve Dionysos daha derin bir hakikati temsil eder. Frye'da ise bu iki ilke Rönesans kozmolojisinin ve trajik yapının eleştirel kategorilerine dönüşür, aralarında bir üstünlük ilişkisi kalmaz. Apolloncu düzen yanılsama ve şiddet üzerine kuruludur, Dionysosçu enerji ise hem yaşamın canlılığı hem kalabalığın vahşetidir. Müzik bir tanrıdan ötekine geçer. Dionysos'un aslında özgürlükten kaçışla ilgili olduğu ortaya çıkar. İki ilke doğanın iki katında iç içe geçer ve en başarılı figür olan güçlü hükümdar ikisini birden taşır. Frye'ın kendi deyişiyle bu ayrımı Shakespeare'i aydınlattığı için kullanır. Yaptığı şey, Nietzsche'nin içgörüsünü korumak ama onu Yunan metafiziğinden çıkarıp Rönesans dünya görüşüne ve trajedinin biçimine yerleştirmektir.
*Northrop Frye, Zamanın Budalaları: Shakespeare Trajedisi Üzerine İncelemeler, Çeviren: Mukadder Erkan, Ketebe Yayınları, 2026.


